автореферат диссертации по филологии, специальность ВАК РФ 10.02.22 диссертация на тему: Лексикографические особенности словаря Махмуда Кашгари
Полный текст автореферата диссертации по теме "Лексикографические особенности словаря Махмуда Кашгари"
УЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИИ ВА МАХСУС УРТА ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ШАРКШУНОСЛИК ИНСТИТУТИ
' ' 4,1 Цулёзма ^уцуцида
2 I СЕН 1898 удк 809.27-3
РУСТАМОВА Салима Алибековна
МАХМУД К01ПГАРИЙ ЛУГАТИНИНГ ЛЕКСИКОГРАФИК ХУСУСИЯТЛАРИ
10.02.22 — Осиё, Африка халцларп, Америка ва Австралия туб хал^лари тиллари
Филология фанлари номзоди илмий даражасинн олиш учун ёзилган диссертация
Тадцицот Тошкент давлат шарцшунослик инстигути филология факультета араб филологияси кафедрасида бажа-рилди.
Илмий ра^бар — филология фанлари иомзоди, доцент Цодиров Тургун Шаропович
Расмий оппонентлар — филология фанлари доктори, катта
илмий ходим Дадабоев ^амидулла
Етакчи муассаса — УзР ФА тил ва адабиёт институти
^имоя 1998 йил ШрМ-?^ соат «Ж5да
Тошкент давлат шарцшунослик институти хузуридаги ДК 067.70.02 ра^амли Ихтисослаштирилган кенгаш йигилишида. утказилади (700060, Тошкент ша^ри, Ло^утий кучаси, 25-уй).
Диссертация билан Тошкент давлат шар^шунослик институти Асосий кутубхонасида танишиш мумкин (700060, Тошкент ша>;ри, Лохутий кучаси, 25-уй).
филология фанлари номзоди, катта илмий ходим Ва^обова Бория
Автореферат 1958 йил тар^атилди.
Ихтисослаштирилган кенгаш илмий котиби, филология фанлари доктори
МЛПЗУНИНГ ДОЛЗЛРБЛИГИ. Шу куннинг тил, тарих, маданият билан боглнк музммоларини >!ал (¡илишда ёзма ёдгорликларга мурожаат килнш мухим кадамлардан бири хисобланади. Республикамиз истицлолга эришгандан сунг президент ташаббуси билан миллий кадриятларни, жумладан, илмий меросимизни тадник иилишга катта йул очиб бернлди
Маълумки, ^ар кандай тил ходисасини тарихий жихатдан урганишнинг ягона илмий йули бирламчи манбалярга асосланиш ва у ёзма ёдгорликлар тилини киёслаш ва шу асосда икки орадаги якинликии, фарн ва янгиликларни аниклашдир.
Туркий халилар куп асрлар давомида яратган ноёб маданий ёдгорликлар каторига шу хали фарзандлари яратган лугатлар хам киради. Бундай лугатларнинг цулёзмалари бизгача етиб келган.-Уларнт.г баъзилари вашр пилинган. Уларии нашр, таржима ва тад!ШЧ килишда К.Броккельмам, Б.Лталий, Г.Абдурахмонов, С.Муталлибов, Ж.Клосон, Б.Хасансз, ^.Дадабоев, Т.ШДодиров, Э.А.Умароз, З.А.Умаров, А.ИДуришжонов, Т.К.Чороев, Ромаскевнч, З.М.Исломов, ^.ЗДориев, Х.Расуловя, А.Усмонов, К.Б.Усмонов, Ш.А.Файзуллаев?. НДусанов, Н.Я.Шоракмедова, АЛОнусов, М.Ю.Хакимжопои па бошкалар хнзмат хурсатганлар.
XI асрда яшаган дунё фан тарихида бириичи туркшунос, лахжашунос ва «иёсий услуб сояиби Махмуд Кошгарийнинг
' И.А.Каримов. Узбекистан XXI аср бусагасида: Хавфсизликка тахдид, баркарорлик шартлари ва таранииёт кафолатлари. -Т.: Узбекистан, 1997. -С. 137. -
"Ди:ва:ну луга:ти-т-турк" асарн ана шундай лугагларнинг биринчиси, энг йириги ва энг мухимидир.
Бу асар туркшунос олимларнинг асоснй дастурига айланган булса хам, унинг лексикографии хусусиятлари махсус урганилган змас. Бу асарни хар томонлама чукур. урганиш, жумладан, асарнинг лексикографии хусусиятлари ва ундаги тилшунослик атамаларини тадкик килиш тилшунослигимиздаги халигача ечилмаган айрим муаммоларни хал килиш учун мухимдир. Шунингдек, бу асарнинг туркийшунослик тарихини, унинг XI асрдаги холатини урганишда хам ахамияти каттадир.
Асардаги тилшунослик атамаларининг урганилиши,,эса, атамашуноелнк анъаналарини тулароц ёритишга имкон беради. Шу билан бирга Махмуд Кошгарий ишлатган атамаларнинг маъноларини аниклаш, "Ди:ва:ну луга:ти-т-турк"дан кейинги тилшуносликка оид асарларнинг илмий даражасини аниклаш учун мезон булади. Масалан, Махмуд Кошгарийда ^улланган купгина атамалар Мирзо Махдийхоннинг "Санглох"ида тугри фойдаланилган. Аммо баъзи бир атамаларнинг кулланиши Толи Имонийнинг "Бадойиу-л-лугат"и каби китобларда Махмуд Кошгарий куллаган ■ маънога мувофиц эмас. Мана шуларни хисобга олса, Махмуд Кошгарий куллаган атамаларнинг мазмунини аниклаш канчалик долзарблиги маълум булади
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ . МАКСАДИ. "Ди:ва:ну луга.ти-т-турк"ни тилшунослик, жумладан, лугатчилик жихатларини тавсиф нилишдир. Бунга эришиш; учун куйидаги вазифалар белгиланди:
. -"Ди:ва:ну луга:ти-т-турк" нинг мазмуни ва унинг мухим лексикографик хусусиятларини аниклаш;
-тзддинотчи ва гаржимон олимлар томонидан маъноси аникланмаган ва турлича изох берилган атаммарни аниклаш;
. -атамаларнннг лугавий ва истилохий маъноЛари орасидаги маънсвий алопаларпи.анинлаш;
-атамаларнннг араб тилига нисбатан ишлатнлгандагн маънонинг туркий тилларга нисбатан ишлатилгандаги узгаришига асос булгаи сабабларни аниклаш.
ТАДКЩОТНИНГ МЕТОДОЛОГИИ АСОСЛЛРИ. Тадкицотга . замонавий тилшунослнкка оид булгаи назариялар асос килиб олинди. Мавзуга оид ^одисалар циёсий-тарихий ва чогиштирма услублар бил?» тзисиф килинди. Мазкур услуб ^ар бир атаьганинг тарихи ва ункнг араб тилшунослигидаги маъноси ^амда . туркшуяосликда кайси маъноларда ^улланганини аниклаш учун восита булди.
ТАДКИКОТНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ, Махмуд Кошга-рийнннг "Ди:ва:ну луга:ти-т-турк" асарннинг тузилиши урганилдн. Кулёзмадаги поашщ сузларга аннилик киритилди. .Бу асар атамашунослнкда бирйнчи бор у,ар тарафлама, кенг урганилдн.. Манбадаги тилшунослик атямаларинннг туркии тилларга тадбики изохланди, иунозарали атамаларнннг маъноси аницланди. Лсардаги тилшунослнкка оид атамаларнннг тулии руйхати тузилди.
ТАДКИКОТНИНГ АМАЛИЙ А^АМИЯТИ. "Ди:ва:ну луга:ти-т-турк" асарининг лекснкогарафнк та^лили ва Махмуд Кошгарий нуллаган тилшунослнкка оид атамаларнннг махсус ' текширилкши:
-асардаги училиши мунозарали булган баъзи сузларнинг талаффузини аниклашда;
-Шар1$ тилшунослигининг тараяниёт боо;ичларинн белгилашда;
-Махмуд Кошгарийдан кейин ёзилган асарларнинг илмий даражасини ва улардан чай даражада фойдаланиш мумкинлигини аниклашда;
-бугунги тилшунослигимиздаги атамаларни ислох килишда анамиятн каттадир.
ТАДКЩОТНИНГ МАНБАЛАРИ. Мазкур -тадкинот учуй "Ди:ва:ну луга:тн-т-турк"нинг Аннарада нирол Али Амирин кутубхонасида саклаиаётган, бизгача етиб келга*; я, она К^лёзмасининг факсимилн ва босма машрларини, шунингдек, асарнинг туркча, узбекча, уйгурча, кнглкзча таржималари, индекс-лугати манба сифатида кабул килинган.
ТАДКИКОТНИНГ СИИОНДАН 5>ТИШИ. Тадникот Тошкент давлат шаркшунослик институти филология факулыеткшшг араб филологняси ва узбек тили кафедраларк чушма мажлисида му^окама цилинкб, ^имояга тавсия килинган (1998 йил 16 май). Илмий ишга тегишли масалалар юзасидан олтита илмий макола ва битта тезис чоп этилган. Диссертант тадкикот натижалари юзасидан Тошкент давлат шарцшунослик институтининг (199В йил 29 май), УзР ФА Х.Сулаймонов номидаги Кулбзмалар институтининг (1998 йил 19 май), Мирзо Улугбек номидаги Тошкент давлат университети узбек тилшунослиги кафедрасининг (1998 йил 29 июнь) Илмий семинар мажлисларида, шунингдек, Тошкент давлат шаришунослнк институти профессор ва унитувчиларинилг анъанавий илмий конференциясида, институт ёш олимлари ва
мутахассикларипииг нлмии анжуманларида (1995 йил май, июнь, декабрь) маърузалар килган.
ТАДКИКОТНИНГ ТУЗИЛИШИ. Таднинот "Муиаддима", беш боб, хулоса, адабиётлпр руйхати ва иловадан иборат.
Мазкур таднн^отда куйидлги транскрипцнон белгилардап фойдалаиилди: туркнй сузлардаги унли товушлар учун а, а, и, ы> У> У> У- У! aPaf> сузларндаги фат^а "а", касра "и", дамма "у" харфларн бнлан; чузиц унлилар "а:", "и:", "у:" шаклида остнн-устун икки нунта билан, итбон товушлар харф остида бир нукта, ъайн айириш белгиси, *амза тутук белгиси куринишида берилдн.
Апторефератда куйндзги кискартмалар кабул килиндн:
АР- Аз^мад' Рифъат. "Ди:ва:ну луга:тн-т-турк"нннг босма нашри.
БА- Divaria lUgat-it-tUrk terciimesi/ geviren: Besim Atalay. cilt-1. 1939, cilt-2, 1940, cilt-3. 1941, -Ankara.
ДК- Mahmud al-Ka?gari. Compendium of the turkic dialekts (Divan luyat at-turk). Edited and translated with introduction and indices by Robert Dankoff in cotlaborafion with Jams Kelly, Printed by Harvard University Printing office, Part 1-1982, Part 2-1984.
КБ- Mahmud al Kasgaris Divan lOgSt at-ttlrk. Budapest-LeipEig, 1928. •
Кл.-Clauson Sir Gerard An Atymological Dictionary of Pre-Therteenth Cetury Turkish, Oxford of the clarendon press, 1972.
СМ-С.Муталлибов. Махмуд Кошгарий, Туркий сузлар девони (Девону луготит турк), Таржимон ва нашрга
тайёрловчи Муталлибов С.М.Д-том, 1960, 2-том, 1961, 3-том, 1963.
Ф- "Ди:ва:ну луга:ти-т-турк"нинг фотонусхаси, Туркия миллий кутубхонаси. КУ-пёзма № 4189.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ КИСКАЧА МАЗМУНИ
"Мукадцима"да "Ди:ва:ну луга:ти-т-турк" асарининг туркийшуносликдаги ахамияти очиб берилган. Мавзунинг янгилиги ва долзарблиги, мансад ва вазифалари, илмий ва амалий а>;амияти курсатилган.
"Махмуд Кошгирнй ва унинг илмий мероси" деб номланган биринчи бобда Махмуд Кошгарийнинг шахсияти хусусида тухталиб, шаркшунос олимлардан О.Прицак, М.Хартман, З.В.Туган, А.Н.Кононовнинг маълумотларига таянган холда цуйидаги фикрлар баён килинган:
Ма^муднинг отасн Хусайн, бобоси Му^аммад деган шахслар булиб, отаси цорахонийлар авлодидан булса, у Барсхоннинг амири >>усайн ибн Му^аммаддир. ^озиргача букж туркшуноснинг тугилган ва вафот «илган саналари, лугатнинг качон, каерда ёзилгани аницланмагаи. Тахминий фикрларга кура, Махмуд Кошгарий мелоднинг 1029 ва 1038 йиллари орасида тугилган. Лугатни 1072-1077 йилларда ёзган.
Махмуд Кошгарий асари бизгача ягона кулёзма холида етиб келган. Хозир Истанбулдаги миллий кутубхонасида Али Амирий фондида 4189 раками билан сачланмокда.
Махмуд Кошгарийнинг лугати жуда катта суз бойлигига эга. Ундаги сузлар узакдаги харфларнинг тартибига кура
жойлаштнрилгаи. Асар хикматли сузлар, мацоллар, шеърлар, рквоятлар билли бойитилган. Махмуд Кошгарий асариии саккиз бобга булади. Биринчи бобдан алнф билан бошланган сузлар урин олган. Иккинчи бобда са:лим, яыш та|жибида алиф, ва:в, йа: булмаган сузлар, учинчи бобда муда:ъаф, нънн икки ундоши бир хил булган сузлар, т^ртинчи бобда миса:л, яъни "й" товуши билан бошланган сузлар жойлашган. Уч харфли сузлар бсшннчи бобга, турт харфлн сузлар олтинчи бобга, бурун товушли сузлар етткнчи бобга ва икки харакасиз ундошли сузлар саккизинчи бобга кнрмтилган. Хар бир боб исм ва феълдаи иборат икки «исмга ажратилган.
Махмуд Кошгарий бу асарида биринчи булиб туркий тилларни тавснф килган. Бунда у тилпинг лексик, фонетик ва грамматик белгнларигл асослангпн. Махмуд Кошгарий турк тилларини ниёслаш оркали ургянгян биринчи олии хисобланади.
Махмуд Кошгарий лахжаларнинг софлигига аха?.1ият беради.
Махмуд Кошгарий туркий тил ва лахжалар орасидаги фонетик фаркларни ж'удп яхши баем чилади. Масалан, суз бошидаги "т-д" мослигига "туя" маыюсидаги "тавай" (туркларда)-"давай" (угузларда) каби мисолларни келтиради. Суз бошидаги "й"минг тушиб «олишига "йилиг" (туркларда)-"илиг" (угузларда) каби мисолларни беради.
Махмуд Кошгарий шарций гурух тилларида узак таркибида ва аффиксларда тор унлилар куп учрашини, гарбий гурухда эса аксинча кенг унлилар уступлен килишкни тсгишли мисоллар билан баён Килади.
Махмуд Кошгарий туркий тилларнинг фонетикаси ва грамматикаси тарнхи тугриснда хам маьлумог бериб утади. У араб ва уйгур алнфбоси хусусида тухталади. Унда турк булмаган халклар учун талаффуз килиш цийин булган, факат турк тилларининг узига хос булган товушлар и, ч, ж, г, г, ц ханида, шунннгдек араб алифбосидаги айрим харфлар борасида фикр юритади.
Махмуд Кошгарий феълдан ясалган отлар ва уларни«? ясалишини, турк тилларида феълларникг узаги уиинг буйруч майли формаси эканлигини баёи килади.
У лугатдаги сузларии араб тили грамматикаси схемаскга тацлидан харфларнинг сонига караб жойлаштиради: аввал икки Харфлилар, кейин уч харфлилар ва х-к. Асардан феъл, сифат, масдар каби суз туркумлари хакида хам кизихарли маълумотлар олиш мумкин.
"Ди:ва:ну луга:ти-т-турк"нинг кулёзма ва босма матнларн" деб аталган иккинчи бобда нулёзмага тавсиф берилади, ундаги узига хос хусусиятлар санаб утилади ва к,улёзма фотонусхаси Бесим Аталай тузатиб нашр хилдирган босма матн билан чошштирилади. )